Η Οδύσσεια - μια συλλογή από προσωπικές αναγνώσεις

 Το πρώτο "σοβαρό" βιβλίο που διάβασα έγραφε στο χρωματιστό χοντρό εξώφυλλό του "Ιλιάδα και Οδύσσεια". Λέγοντας "σοβαρό" εννοώ ότι δεν ήταν το τυπικό παιδικό βιβλίο με τα μεγάλα γράμματα και τις ζωγραφιές. Ήταν ένα κανονικό βιβλίο, με γράμματα λίγο μεγαλύτερα απ' αυτά για μεγάλους, με λίγα σκίτσα σχεδιασμένα με μαύρη μελάνη που έδειχναν σκηνές των δύο επών και προφανώς με κείμενο διαμορφωμένο για παιδιά. Μου το χάρισαν οι γονείς μου για να μένω απασχολημένος στη διάρκεια ενός ταξιδιού το καλοκαίρι μετά τη δευτέρα δημοτικού. Το διάβασα σχεδόν χωρίς σταματημό, θα μου πήρε δυο τρεις μέρες συνολικά.

Όταν άρχισε η τρίτη δημοτικού στα διαλείμματα τα αγόρια ήμασταν χωρισμένα σε δυο αντίπαλες ομάδες, Έλληνες και Τρώες. Οι πιο πολλοί - και πιο δυνατοί - ήταν Τρώες. Οι Έλληνες είχαμε βαρεθεί να τρώμε ξύλο. Μετά από μερικές μέρες όμως τους ξεφούρνισα το μυστικό: Τον τρωικό πόλεμο τον είχαν κερδίσει οι Έλληνες. Απ' την επόμενη μέρα όλοι ήταν Έλληνες και γλυτώσαμε το υπόλοιπο ξύλο.

Μια μέρα στο σπίτι της γιαγιάς ανακάλυψα κάτι κιτρινισμένα αναγνωστικά, με σελίδες δεμένες στο πλάι με σπάγγο, προφανώς ραμμένα στο χέρι. Σε κάποιο περιγράφοντας σκηνές κυρίως απ' την Οδύσσεια: Τι έγινε όταν πάτησε το πόδι του ο Οδυσσέας στην Ιθάκη κακομοίρης κι αγνώριστος, μεταμορφωμένος απ' τη θεά Αθηνά, πώς τον αναγνώρισε ο πιστός του σκύλος, πώς τον κατάλαβε απ' την πληγή στο πόδι του η παλιά του νταντά. Πώς τον περίμενε η Πηνελόπη.Ύστερα πώς έριχνε τα βέλη ώστε να περνούν μέσα από τις τρύπες των τσεκουριών και πώς ξεπάστρεψε τους αυθάδεις μνηστήρες. Τα δικά μας αναγνωστικά δεν είχαν τέτοια.

Πολύ αργότερα, στο (εξατάξιο) γυμνάσιο, πέσαμε πάνω στα πολύ προχωρημένα για μας αρχαία ελληνικά του Ομήρου. Πανικός. Απ' τον Θουκυδίδη και τον Ξενοφώντα η απόσταση ως τον Όμηρο ήταν χαώδης και οι άγνωστες λέξεις έπεφταν βροχή. Ένα σχεδόν ακατανόητο κείμενο γραμμένο με ελληνικά γράμματα. Οι λέξεις κάτι θύμιζαν, αλλά αυτό δεν ήταν αρκετό. Τα αρχαία ελληνικά τα αγαπούσα, αλλά όχι και τέτοιο βάσανο.

Πέρασαν δεκαετίες όταν στο Λονδίνο έπεσα πάνω σε μια "εγκατάσταση" στην Tate Modern: Η Ελένη στην Αίγυπτο. Τι δουλειά είχε η ωραία Ελένη στην Αίγυπτο; Δεν την πήγε τρέχοντας και τραβώντας την απ' το αυτί ο άντρας της αμέσως πίσω στη Σπάρτη; Πάντως, σε μια μεγάλη αίθουσα υπήρχε σ' ένα σημείο άμμος και παιδικά παιχνίδια μισοθαμμένα. Λέω ό,τι θυμάμαι. Παραδίπλα παιζόταν ένα video με ένα ζευγάρι που είχε ένα παιδί κι έπαιζε στην άμμο με τα κουβαδάκια του. Σκέφτηκα πως ο καλλιτέχνης βάζει όποιον θέλει όπου θέλει. Δεν είχα ακούσει ως τότε ότι τους πήρε οχτώ χρόνια να επιστρέψουν μέσω Αιγύπτου.

Καμμιά δεκαριά χρόνια αργότερα έπεσα πάνω σ' ένα μικρό βιβλίο, με πολλές λεπτές σελίδες, πυκνογραμμένο, αγγλική μετάφραση της Οδύσσειας. Το αγόρασα ως ιδανικό ταξιδιωτικό βιβλίο. Μερικές μέρες αργότερα πρόσεξα το όνομα του μεταφραστή από τα αρχαία ελληνικά στα αγγλικά: Thomas Edward Lawrence - γνωστός και ως Λώρενς της Αραβίας. Σκέφτηκα πως ήταν μεγάλη μου τιμή να διαβάζω τη δική του μετάφραση. Ένας σπουδαίος ήρωας της νεότερης ιστορίας αφιέρωσε χρόνο και κόπο να μεταφράσει το έπος. Πόσο έγινε ήρωάς του ο Οδυσσέας; Πόσο σκέφτηκε ότι οι εμπειρίες τους έμοιαζαν;

Σε πολλά σημεία όμως ένιωσα την ανάγκη της αντιπαραβολής με το πρωτότυπο κείμενο. Δεν μπορείς να παραβλέψεις εύκολα εκφράσεις όπως "ποῖόν σε ἔπος φύγεν ἕρκος ὀδόντων;" Τι λόγια ξεφούρνισες τώρα απ' το στόμα σου, για την ακρίβεια απ' το φράχτη που σχηματίζουν τα δόντια σου; Δεν πήγαν τελικά χαμένες οι ώρες που βγάζαμε τα μάτια μας πάνω απ' το αρχαίο κείμενο στη μέση εκπαίδευση. Αλλά μερικές λέξεις παραμένουν ένα μυστήριο άλυτο, ο "οίνωψ" πόντος και η "γλαυκώπις" Αθήνη. Οι ερμηνείες τους είναι όσες οι μεταφράσεις.

Επιστρέφοντας στον Λώρενς, το Χόλιγουντ τον έδειξε ήρωα και πολεμιστή στην κλασική ταινία, αλλά όποιος διαβάσει πιο προσεκτικά το βιογραφικό του θα δει ότι ήταν και αρχαιολόγος. Περιέργως πως αυτό δεν ξέφυγε ούτε απ' το Χόλιγουντ, που τον δείχνει για λίγο στην νεότερη σχετικά ταινία η Βασίλισσα της Ερήμου, με τη Νικόλ Κίντμαν στο ρόλο. Η τελευταία τον συναντάει ενώ εκείνος στα νιάτα του κάνει ανασκαφές. Αμφότεροι ήταν σημαντικοί για τη διαμόρφωση του πολιτικού τοπίου της βορειοανατολικής Αφρικής.

Διαβάζοντας τον Λώρενς μεταξύ άλλων έπεσα πάνω στη σκηνή όπου ο Τηλέμαχος, ψάχνοντας να βρει νέα για τον πατέρα του, έχει φτάσει στη Σπάρτη. Εκεί τον φιλοξενούν στο παλάτι τους ο Μενέλαος και η Ελένη. Τα είχαν βρει; Πάντως η Ελένη βλέποντας τον Τηλέμαχο νευρικό του προσφέρει κάτι ειδικά φάρμακα που είχε φέρει από την Αίγυπτο, για να κοιμηθεί καλύτερα. Τι μαθαίνει κανείς απ' αυτήν την Οδύσσεια...

Αλλά η Οδύσσεια είναι ένας πολύχρωμος ολοζώντανος κόσμος, μια μηχανή του χρόνου. Τα κουτσομπολιά είναι απλώς ένα ακόμη bonus.

Μια άλλη μου καθυστερημένη ανακάλυψη ήταν πως ένας προπροπάππος γεννημένος το 1816 είχε ξεκινήσει το ταξίδι της ζωής του από το Τσανάκκαλε, όπου διατηρούσε ταρσανά, και την διπλανή Τρούβα, τουρκική ονομασία της Τροίας. Μετά από προστριβές πέρασε το 1845 στη Σάμο. Στη νέα του ζωή πήρε το όνομα Τροβάς (ό,τι δήλωνες τότε ήσουν, γιατί όχι και Τρώας). Η Τροία λοιπόν φύτρωσε και στην μακρινή μου καταγωγή. Διάβασα ό,τι μπορούσα για τις ανασκαφές, τις παλιότερες και τις νεότερες. Είναι όμως τελικά εκεί η αρχαία Τροία;

Και τώρα μας βγήκε μπροστά μας η Οδύσσεια του Νόλαν, φέρνοντας πολύ καιρό πριν προβληθεί έντονες συζητήσεις για την επιδερμίδα της Ελένης, για την περικεφαλαία του Οδυσσέα, για τις μεταχρονολογημένες στολές, για την παντελή απουσία Ελλήνων ηθοποιών. Είναι σαν να μην γνωρίζαμε όχι μόνο τα περί ελευθερίας και αυθαιρεσίας του καλλιτέχνη στον κινηματογράφο και τις άλλες τέχνες, αλλά και ότι κατά κανόνα οι παλιότερες εποχές αναπαριστάνονται περισσότερο ή λιγότερο με βάση τις σύγχρονες αντιλήψεις, τις αντιλήψεις της κοινωνίας όπου δημιουργείται το έργο και τα γούστα και τις ιδιορρυθμίες των καλλιτεχνών. Αναγκαστικά...

Αν η Οδύσσεια γυριζόταν στην Κίνα δεν θα ήταν κινέζοι οι ηθοποιοί; Στο μυστικό δείπνο του Ντα Βίντσι τα πιάτα και τα ποτήρια είναι εποχής αναγέννησης. Στους πίνακες Ιταλών και Φλαμανδών ζωγράφων οι τρεις μάγοι με τα δώρα φορούν επίσης φορεσιές της αναγέννησης. Σε βιβλικές και μυθολογικές σκηνές πινάκων του Ρούμπενς τα κτήρια είναι της εποχής του. Στη μάχη της Ισσού του Albrecht Altdorfer οι στρατιώτες του Μεγάλου Αλεξάνδρου είναι ντυμένοι σιδηρόφρακτοι ιππότες. Ήταν χρονολογικά σωστές οι στολές στην ταινία Τροία του 2004;

Παρά τη σεμνή του φήμη φαίνεται πως ο Νόλαν έκανε μερικές προκλητικές επιλογές. Έγιναν κυνικά με σκοπό τη διαφήμιση και την αύξηση των εσόδων της ταινίας; Έγιναν από ιδεολογία; Τέλος πάντων, αρκετά περί Νόλαν, εφόσον μάλιστα δεν έχω δει την ταινία. Η άποψή μου έτσι κι αλλιώς περισσεύει αφού με το ξεκίνημα των προβολών ξεχείλισε το Internet από κριτικές, γέμισαν και οι εφημερίδες. Οι περισσότερες είναι για την ώρα μάλλον αρνητικές. Αλλά «δεν υπάρχει κακή δημοσιότητα» ("there is no such thing as bad publicity", P.T. Barnum), ειδικά όσο αυτή βοηθάει το box office.

Υπάρχει ακόμη ο Οδυσσέας του James Joyce. Για την μακρινή του σχέση με την Οδύσσεια έχουν γραφτεί υπεραρκετά. Η ανάγνωσή του για μένα έχει μεταβληθεί στην πιο μακροχρόνια Οδύσσεια, πολύ πέραν της δεκαετίας της ομηρικής. Αν σε κάθε επόμενη ανάγνωση καταφέρω να διαβάσω ένα ακόμη κεφάλαιο, αρχίζοντας πάντοτε από την αρχή, θεωρώ πως έχει κάνει άλλο ένα σημαντικό βήμα. Το αποτέλεσμα είναι να έχω μάθει απ' έξω το πρώτο κεφάλαιο, σχεδόν απ' έξω το δεύτερο κ.ο.κ. Κάποιο από τα επόμενα μου έδειξε πώς κάποιος μπορεί να γράψει ένα κείμενο πιο ζωντανό από ταινία, όχι πως είναι μια συνταγή που μπορεί ο καθένας να ακολουθήσει. Αν θυμάμαι σωστά έχω φτάσει ως το έβδομο. Θα φτάσω ποτέ ως το τελευταίο (18ο); Δεν το βλέπω. Η ευχή του Καβάφη ("να 'ναι μακρύς ο δρόμος") έχει σίγουρα υλοποιηθεί.